Potrzebne jest żelazo!

3 stycznia 2020, 

Czasami dzieci mają go za mało i zaczynają się problemy.

Dlaczego w ogóle o tym piszę?

Niedobory żelaza są najczęściej występującymi niedoborami pokarmowymi na świecie. Czyli jak już czegoś mamy mieć za mało, to z największym prawdopodobieństwem będzie to właśnie żelazo. Poza tym małe dzieci (pomiędzy 6., a 20. miesiącem życia) są na te niedobory najbardziej narażone. Jest to okres bardzo szybkiego wzrostu. Zapotrzebowanie na żelazo (w przeliczeniu na kilogram masy ciała)  jest w tym czasie wyższe niż kiedykolwiek w późniejszym życiu. Zobaczcie sami jak wygląda zapotrzebowanie na ten pierwiastek u dzieci. Takie małe kilkunastomiesięczne Bobo z dość małym jeszcze brzuszkiem powinno jeść żelaza więcej niż dziesięciolatek!

Wiek dziecka Zapotrzebowanie na żelazo/dobę
7-12 miesięcy 11 mg
1-3 lata 7 mg
4-6 lat 10 mg
7-9 lat 10 mg
10-12 lat 10 mg (po wystąpieniu miesiączki u dziewczynek
wzrasta do 15mg)
13-18 lat (dziewczynki) 15 mg
13-18 lat (chłopcy) 12 mg

M.Jarosz, Normy żywienia dla populacji Polski

Różne źródła podają różne wartości, ale częstotliwość występowania niedoborów żelaza u dzieci w wieku 1-2 lat szacuje się na 7-38%, z czego u 2,6-16% pojawia się niedokrwistość, czyli anemia z powodu niedoboru żelaza. To jest niestety całkiem dużo (choć i sama rozpiętość danych jest bardzo duża). Niektóre dzieci są bardziej niż inne narażone na ryzyko pojawienia się niedoborów żelaza. Należą do nich:

– dzieci urodzone przedwcześnie

– dzieci z niską masą urodzeniową (czyli poniżej 2500g)

– dzieci z ciąż mnogich

– dzieci mam, które w ciąży miały anemię z niedoboru żelaza

– dzieci mam, które w ciąży miały cukrzycę lub nadciśnienie

– dzieci, którym opóźniono wprowadzenie pokarmów uzupełniających

– dzieci, które w pierwszym roku życia piją krowie lub kozie mleko jako mleko podstawowe lub po ukończeniu 1 r.ż. wypijają więcej niż 700 ml takiego mleka

To nie jest tak, że jeśli Twoje dziecko spełnia jakieś kryteria z tej listy to na pewno rozwinie się u niego anemia, ale warto być wówczas bardziej uważnym na sygnały, który by mogły świadczyć  tym, że żelaza jest za mało. W drugą stronę niestety też to działa – u dzieci, które nie należą do grup ryzyka, anemia także występuje.

Po co nam w ogóle żelazo?

Potrzebujemy żelaza do prawidłowego funkcjonowania wielu narządów i układów. Dotyczy to szczególnie szybko rosnących i różnicujących się komórek. Dzieci w pierwszych latach życia rosną bardzo szybko. Weźmy na przykład taki nasz mózg– w ciągu 3 lat od urodzenia prawie potraja on swoją masę i osiąga wielkość 85% wielkości dorosłego mózgu. Żelazo jest niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego, wytwarzania neurotransmiterów, mielinizacji (czyli tworzenia osłonki wokół włókien nerwowych, dzięki czemu impulsy nerwowe mogą efektywnie przepływać) czy funkcjonowania pamięci. Dlatego u dzieci, które w pierwszych latach życia rozwinęły, mogą pojawić się zaburzenia zachowania i gorsze wyniki w ocenie funkcji poznawczych w wieku szkolnym.

Żelazo stanowi podstawowy element składowy hemoglobiny. Zapewnia prawidłową budowę i działanie czerwonych krwinek. Ich zadaniem jest wyłapanie tlenu z płuc i przetransportowanie go drogą prowadzącą przez naczynia krwionośne do komórek, a także doprowadzenie dwutlenku węgla do płuc (dzięki czemu możemy się go z organizmu pozbyć). Jeśli żelaza jest w organizmie za mało, czerwonych krwinek powstaje coraz mniej, mają mniejsze rozmiary i mniejszą zawartość hemoglobiny. Nie są one wówczas w stanie transportować odpowiedniej ilości tlenu do komórek naszego ciała.  

U dzieci, które mają niedobór żelaza mogą pojawić się również zaburzenia wzrostu i pogorszenie funkcjonowania układu odpornościowego. Stopień zaburzeń uzależniony jest od skali niedoboru.

Co się dzieje kiedy mamy za mało żelaza?

Zacznijmy od początku. A właściwie od życia w brzuchu mamy. Zasoby żelaza, jakie dziecko zgromadzi w okresie płodowym są wprost proporcjonalne do czasu trwania ciąży i masy ciała dziecka. Gromadzone w czasie ciąży zapasy żelaza wystarczają na mniej więcej 4–6 miesięcy u niemowląt urodzonych o czasie i na około 2–3 miesiące u urodzonych przedwcześnie. Transport żelaza od mamy do płodu rozpoczyna się co prawda już w pierwszym trymestrze ciąży, jednak 2/3 całkowitych zasobów tego pierwiastka dziecko gromadzi dopiero podczas trzeciego trymestru.

Kiedy do organizmu trafia dużo żelaza, jest ono gromadzone. W sytuacji gdy jest żelaza mało, następuje jego uwolnienie z magazynów. Tutaj chciałabym opowiedzieć Wam o jednym białku, które jest bardzo ważne jeśli mówimy o ilości zgromadzonego żelaza w naszym organizmie. Jest nim ferrytyna. Stanowi aktywną pulę zapasową żelaza. Jest głównym białkiem, który go magazynuje i jednocześnie w razie potrzeby udostępnia.

W sytuacji kiedy dostarczamy organizmowi za mało żelaza w stosunku do zapotrzebowania lub jego straty są zbyt duże, powoli zaczynają się wyczerpywać magazyny. Organizm próbuje się jakoś ratować (kompensować niedostatek) i uruchamia mechanizmy wzmagające wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego. Czyli wyłapuje go więcej z wędrujących przez nasze jelito pokarmów. Ale jeśli nadal żelaza będzie za mało, to zaczyna się obniżać poziom ferrytyny. Żelazo jest potrzebne do tego, aby nasze ciało funkcjonowało prawidłowo, w związku z czym znacznie ważniejsze jest wykorzystanie go na bieżące potrzeby organizmu niż gromadzenie zapasów.

Jeżeli stężenie ferrytyny w surowicy spadnie u dziecka poniżej 10-12 μg/l to możemy mówić o niedoborze żelaza. A dokładnie pierwszej jego fazie. Jest to okres bezobjawowy, podczas którego stężenie hemoglobiny pozostaje bez zmian. Obecnie nie mamy jeszcze pewności czy niedobór żelaza (bez niedokrwistości) może wpływać niekorzystnie na późniejszy rozwój układu nerwowego, zdolności poznawcze czy zachowanie dziecka. Pojawiają się głosy, że może, ale ciągle brakuje badań w tym temacie.

Idźmy dalej.

Gdy ilość żelaza jest nadal niewystarczająca, może dojść do tego, że będzie go za mało, aby utrzymać odpowiednią produkcję hemoglobiny. I wtedy pojawia się niedokrwistość związana z niedoborem żelaza. Stwierdza się ją kiedy poziom hemoglobiny jest obniżony. Ze względu na różnice w sposobie badania próbki, najlepiej jest sugerować się normami podanymi przez konkretne laboratorium, ale zwykle podaje się, że poziom hemoglobiny nie powinien być niższy niż 10,1-11 g/dl.

U dzieci, u których występuje anemia z niedoboru żelaza można już zaobserwować pewne objawy. Ich nasilenie zależy od adaptacji ustroju do anemii. Wśród objawów niedokrwistości wymienia się najczęściej:

– zmęczenie

– nadmierną senność

– bladość skóry i śluzówek

– łamliwe paznokcie, wypadanie włosów

–  spadek apetytu

– częste infekcje

– pogorszenie koncentracji u starszych dzieci

– apetyt na dziwne niejadalne produkty

– spowolnienie wzrostu

Anemia z niedoboru żelaza wiąże się często z utratą apetytu u dziecka. Ponieważ zjada ono zbyt mało produktów zawierających żelazo, to niedobory stają się coraz większe. To z kolei prowadzi do jeszcze większego spadku apetytu. Takiego błędnego koła nie da się przerwać po prostu sadzając dziecko przy stole i podając mu czerwone mięcho. Bo i tak nie zje go tyle żeby niedobory  żelaza uzupełnić. Konieczny jest w takiej sytuacji lekarz, który zaleci odpowiednią suplementację żelazem. Pamiętajcie żeby nie robić tego na własną rękę. Preparaty z żelazem podajemy tylko pod okiem specjalisty. Jak ze wszystkim, tak też z żelazem – można przedobrzyć i zafundować dziecku nadmiar żelaza zamiast niedoboru. A tego byśmy nie chcieli. 

Ciąg dalszy nastąpi 🙂

Źródła:

Domellöf M, Braegger C, Campoy C, et al. ESPGHAN Committee on Nutrition. Iron requirements of infants and toddlers. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2014;58:119-29.

Baker R.D., Greer F.R.: The Comittee on Nutrition, Diagnosis and Prevention of Iron Deficiency and Iron-Deficiency Anemia in Infants and Young Children (0–3 Years of Age). „Pediatrics”, 126(5)/2010, s. 1040-1050

Pleskaczyńska A.: Zapobieganie niedoborowi żelaza i leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza u niemowląt i małych dzieci, Pediatria po dyplomie 06/2017

Iron needs of babies and children. Paediatr Child Health. 2007;12(4):333–336. doi:10.1093/pch/12.4.333

Pleskaczyńska A, Dobrzańska A. Profilaktyka niedoboru żelaza u dzieci – standard postępowania, Standardy medyczne/ Pediatria, 2011, 8, 100–106

Gajewski P. (red.): Interna Szczeklika. Medycyna Praktyczna, Kraków 2013